U Crnoj Gori se u posljednje vrijeme bilježi određeni napredak na polju poboljšanja statusa lica sa invaliditetom ali postoje ozbiljni nedostaci kada je riječ o ostvarivanju i zaštiti ljudskih prava i sloboda ove zajednice.
Zapošljavanje je jedan od važnih načina borbe protiv socijalne izolacije, a obaveza je svake države da stvori jednake šanse za sve, da lica sa invaliditetom budu socijalno integrisana, da se razbiju predrasude o njihovim mogućnostima i radnim sposobnostima.
Zavod za zapošljavanje Crne Gore je krovna institucija koja se bavi rješavanjem problema nezaposlenosti lica sa invaliditetom u skladu sa zakonskim okvirima, strategijama i akcionim planovima koje donosi Vlada Crne Gore.
Lica sa invaliditetom ostvaruju pravo na profesionalnu rehabilitaciju, uključivanje u mjere aktivne politike zapošljavanja i zapošljavanje.
Pravo na profesionalnu rehabilitaciju može ostvariti nezaposleno lice sa invaliditetom, koje se zbog umanjene radne sposobnosti ne može uspješno uključiti u tržište rada, odnosno zaposleno lice sa invaliditetom, koje zbog umanjene radne sposobnosti ne može zadržati postojeće zaposlenje, odnosno napredovati u njemu.
Mjere aktivne politike zapošljavanja u koje se uključuju lica sa invaliditetom su: informisanje o mogućnostima i uslovima za zapošljavanje; posredovanje u zapošljavanju; profesionalna orijentacija; finansiranje zarade pripravnika; podrška samozapošljavanju; obrazovanje i osposobljavanje odraslih; javni rad; stipendiranje i druge mjere usmjerene na povećanje zaposlenosti,odnosno smanjenju nezaposlenosti.
Mjesečna stipendija se može dodijeliti, na zahtjev nezaposlenog lica, u cilju sticanja zanimanja, koje Ministarstvo rada i socijalnog staranja utvrdi kao deficitarno zanimanje. Visina stipendije se utvrđuje na osnovu minimalne zarade, koja se primjenjuje na dan zaključenja ugovora Zavoda i korisnika stipendije,i to: 70 odsto minimalne zarade za nezaposlenog koji se obrazuje u mjestu prebivališta, odnosno 100 odsto minimalne zarade, za nezaposlenog koji se obrazuje van mjesta prebivališta.
Za vrijeme uključivanja u mjeru aktivne politike zapošljavanja: obrazovanje i osposobljavanje odraslih, LSI ima pravo na novčanu pomoć na ime troškova za prevoz, ishranu i slične potrebe, u visini od 15 odsto od prosječne mjesečne zarade u Crnoj Gori. Pravo na novčanu pomoć za troškove prevoza pripada pratiocu lica sa invaliditetom, u visini od 50 odsto od navedenog iznosa.
Poslodavac koji zaposli lice sa invaliditetom može ostvariti pravo kod Zavoda - Fonda za profesionalnu rehabilitaciju i zapošljavanje lica sa invaliditetom na subvencije:
• Subvencije zarade lica sa invaliditetom i to: 75 odsto od isplaćene bruto zarade za cijeli period zaposlenosti, za poslodavca koji zaposli lice sa najmanje 50 odsto invaliditeta. Za poslodavca koji zaposli lice sa invaliditetom manjim od 50 odsto, subvencija u prvoj godini iznosi 75 odsto, u drugoj 60 odsto, u trećoj i svakoj narednoj godini 50 odsto od isplaćene bruto zarade.
Poslodavac može dobiti i bespovratna sredstva za prilagodjavanje radnog mjesta i uslova rada za lica sa invaliditetom (100 odsto od opravdanih troškova, u skladu sa Zakonom o državnoj pomoći), kreditna sredstva pod povoljnim uslovima za kupovinu mašina, opreme i alata potrebnog za lica sa invaliditetom (100 odsto od opravdanih troškova, u skladu sa Zakonom o državnoj pomoći);
Finansiranje ličnih troškova asistenta (pomagača u radu) lica sa invaliditetom se obračunava do visine minimalne zarade u skladu sa Opštim kolektivnim ugovorom, zavisno od vremena provedenog na radu.
Pravo na subvencije ima i lice sa invaliditetom koje se samozaposli, koje obavlja samostalnu djelatnost ili osnuje privredno društvo, koje se zaposli u porodičnom domaćinstvu i obavlja poljoprivrednu djelatnost kao jedino, glavno ili dopunsko zanimanje.
Osobe sa invaliditetom mogu ostvariti i povlastice na komunalne usluge, odnosno subvencije za utrošenu električnu energiju, vodu i komunalne usluge.
Uredbom o snabdijevanju ranjivih kupaca električne energije, utvrđeni su bliži kriterijumi za određivanje ranjivih kupaca električne energije, pa se tako po Uredbi, ranjivi kupci određuju na osnovu socijalnog i zdravstvenog stanja lica koja žive u domaćinstvu.
Navedeni kupci imaju pravo na subvenciju od 50 odsto mjesečnog računa za utrošenu električnu energiju do 600 kWh. Ako ranjivi kupac ostvari mjesečnu potrošnju veću od 600 kWh, subvencija iznosi 50% računa za mjesečnu potrošnju u količini od 600 kWh.
Pravo na subvenciju mogu da ostvare lica koji pripadaju pomenutinim grupama potrošača, a koji uredno izmiruju obaveze za isporučenu električnu energiju ili su sa Elektroprivredom Crne Gore AD zaključili ugovor o dinamici plaćanja neizmirenih obaveza, ako ispunjavaju obaveze iz ugovora.
Osobe sa invaliditetom pored subvencija računa za utrošenu električnu energiju mogu ostvariti i subvencije za utrošenu vodu i komunalne usluge, kao i na Univerzalni servis i subvencije na telekomunikacione usluge.
Uzimajući u obzir da ne postoji jedinstven zakon koji reguliše prava, pa ni subvencije za osobe s invaliditetom, te odredbe su rasute u mnogim zakonima i podzakonskim aktima i često su nedovoljne da bi se razumio postupak ostvarivanja.
Udruženje mladih sa hendikepom Crne Gore je pokrenulo portal disabilityinfo.me sa ciljem da objedini informacije bitne za osobe s invaliditetom. Preko portala zainteresovana javnost ima priliku da se informiše o svim aspektima života i rada, kao i o aktivnostima osoba sa invaliditetom u Crnoj Gori.
Rajko Vučetić
